อุทเทศ (บทตั้ง)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่เนือง ๆ (จิตตานุปัสสนา) อย่างไรเล่า
นิทเทศ (การรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอาการของจิต ๑๖ ประการ)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้
๑. เมื่อจิตมีราคะ (สราคจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตมีราคะ
๒. หรือเมื่อจิตปราศจากราคะ (วีตราคจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตปราศจากราคะ
๓. เมื่อจิตมีโทสะ (สโทสจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตมีโทสะ
๔. หรือเมื่อจิตปราศจากโทสะ (วีตโทสจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตปราศจากโทสะ
๕. เมื่อจิตมีโมหะ (สโมหจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตมีโมหะ
๖. หรือเมื่อจิตปราศจากโมหะ (วีตโมหจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตปราศจากโมหะ
๗. เมื่อจิตหดหู่ท้อถอย (สังขิตตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตหดหู่ท้อถอย
๘. หรือเมื่อจิตฟุ้งซ่านซัดส่าย (วิกขิตตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตฟุ้งซ่านซัดส่าย
๙. เมื่อจิตเข้าถึงความเป็นใหญ่ (มหัคคตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตเข้าถึงความเป็นใหญ่
๑๐. หรือเมื่อจิตยังไม่เข้าถึงความเป็นใหญ่ (อมหัคคตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตยังไม่เข้าถึงความเป็นใหญ่
๑๑. เมื่อจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า (สอุตตรจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า
๑๒. หรือเมื่อจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า (อนุตตรจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า
๑๓. เมื่อจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิ (สมาหิตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตตั้งมั่นเป็นสมาธิ
๑๔. หรือเมื่อจิตไม่ตั้งมั่นเป็นสมาธิ (อสมาหิตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตไม่ตั้งมั่นเป็นสมาธิ
๑๕. เมื่อจิตหลุดพ้น (วิมุตตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตหลุดพ้น
๑๖. หรือเมื่อจิตยังไม่หลุดพ้น (อวิมุตตจิต) ก็รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า จิตยังไม่หลุดพ้น
อนุปัสสนาวาระ (การตามเห็นจิตทั้งภายในและภายนอก และเห็นความเกิดดับ)
ด้วยประการดังนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตภายใน (อัชฌัตตจิต) อยู่เนือง ๆ บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอก (พหิทธจิต) อยู่เนือง ๆ บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในและภายนอก (อัชฌัตตพหิทธจิต) อยู่เนือง ๆ บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในจิต (สมุทยธรรม) อยู่เนือง ๆ บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมสิ้นดับไปในจิต (วยธรรม) อยู่เนือง ๆ บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมสิ้นดับไปในจิต (สมุทยวยธรรม) อยู่เนือง ๆ บ้าง
นิคม (บทสรุปแห่งการตั้งสติและจิตอันไม่ยึดมั่นถือมั่น)
อีกประการหนึ่ง สติของภิกษุนั้นย่อมเข้าไปตั้งมั่นเฉพาะหน้าว่า “จิตมีอยู่” เพียงเพื่ออาศัยเป็นเครื่องเจริญยิ่งซึ่งญาณความรู้แจ้ง (ญาณมัตตา) และเพียงเพื่ออาศัยเป็นเครื่องระลึกได้เท่าทัน (ปติสสติมัตตา) เท่านั้น อนึ่ง ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ (อนิสสิตวิหาร) และย่อมไม่ยึดมั่นถือมั่นสิ่งใด ๆ ในโลกเลย (อนุปาทาน)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่เนือง ๆ ด้วยอาการอย่างนี้แล
อธิบายศัพท์เฉพาะตามนัยคัมภีร์เถรวาท
จิตหดหู่ท้อถอย (สังขิตตจิต) หมายถึง จิตที่ถูกถีนมิทธะคือความหดหู่เซื่องซึมและความง่วงเหงาหาวนอนเข้าครอบงำ ส่วนจิตฟุ้งซ่านซัดส่าย (วิกขิตตจิต) หมายถึง จิตที่ถูกอุทธัจจะคือความฟุ้งซ่านซัดส่ายไปในอารมณ์ต่าง ๆ เข้าครอบงำ
จิตเข้าถึงความเป็นใหญ่ (มหัคคตจิต) หมายถึง จิตอันประณีตในชั้นรูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌาน ส่วนจิตยังไม่เข้าถึงความเป็นใหญ่ (อมหัคคตจิต) หมายถึง กามาวจรจิตที่ยังท่องเที่ยวอยู่ในกามภูมิ
จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า (สอุตตรจิต) หมายถึง กามาวจรจิตที่ยังมีจิตชั้นฌานและโลกุตตรจิตประเสริฐยิ่งกว่า ส่วนจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า (อนุตตรจิต) หมายถึง ฌานจิตในชั้นที่ทรงอยู่หรือจิตอันประเสริฐสูงสุดในขณะนั้น
จิตตั้งมั่นเป็นสมาธิ (สมาหิตจิต) หมายถึง จิตที่มีอุปจารสมาธิคือสมาธิจวนเจียนจะแน่วแน่ หรืออัปปนาสมาธิคือสมาธิแน่วแน่ในฌาน ส่วนจิตไม่ตั้งมั่นเป็นสมาธิ (อสมาหิตจิต) หมายถึง จิตที่ปราศจากสมาธิทั้งสองระดับนั้น
จิตหลุดพ้น (วิมุตตจิต) หมายถึง จิตที่หลุดพ้นจากกิเลสด้วยการข่มไว้ชั่วคราวด้วยองค์ธรรมที่ตรงข้าม (ตทังควิมุตติ) หรือด้วยการข่มไว้ด้วยกำลังแห่งฌาน (วิกขัมภนวิมุตติ) ส่วนจิตยังไม่หลุดพ้น (อวิมุตตจิต) หมายถึง จิตที่ยังปราศจากความหลุดพ้นทั้งสองนัยนั้น